Meginreglur um notkun gervigreindar í sjúkraþjálfun

Félag sjúkraþjálfara · Fagleg viðmið

Meginreglur um notkun gervigreindar í sjúkraþjálfun

Gervigreind getur stutt við starf sjúkraþjálfara í klínísku starfi, kennslu, rannsóknum og rekstri. Meginreglurnar setja ekki fram nýjar kröfur heldur sýna hvernig þekktar faglegar skyldur eiga við þegar gervigreind kemur við sögu.

Gervigreind er verkfæri sem getur stutt við starfið en kemur aldrei í stað faglegs mats, ábyrgðar eða mannlegra samskipta.

Minnisreglan: TRAUST

Sex orð sem draga saman kjarna meginreglnanna. Smelltu á staf til að fara beint í viðeigandi reglur.

T Tilgangur Notaðu gervigreind aðeins þegar hún skilar raunverulegum ávinningi. R Réttmæti Prófaðu fyrir skekkjum og notaðu aðeins prófuð og örugg tól. A Ábyrgð Manneskja ber alltaf ábyrgð á ákvörðunum – aldrei tólið. U Upplýst samþykki Segðu frá notkuninni og aflaðu samþykkis sjúklinga. S Samráð Sjúklingar, starfsfólk og stéttarfélag koma að borðinu. T Trúnaður Persónuupplýsingar fara aldrei inn í opin gervigreindartól.
A

Almennar meginreglur

Eiga við í öllu samhengi þar sem gervigreind er metin eða notuð.

1 Gagnsæi Segðu frá því þegar gervigreind er notuð. ⌄
Sjúklingar, nemendur, samstarfsfólk og aðrir hagaðilar eiga að vita í hvaða tilgangi gervigreind er notuð, hvaða kerfi um ræðir og hvaða gögn eru nýtt. Opin upplýsingagjöf byggir upp traust.
2 Þörf og gagnsemi Notaðu gervigreind aðeins þegar hún skilar raunverulegum ávinningi – ekki bara af því að hún er tiltæk. ⌄
Ávinningur þarf að vera sýnilegur áður en tól er tekið í notkun og hann þarf að endurmeta reglulega. Öll gervigreindartól hafa takmarkanir og geta verið ónákvæm, sérstaklega þar sem gögn eru af skornum skammti. Að þekkja takmarkanir tólanna er forsenda ábyrgrar notkunar.
3 Jafnræði Prófaðu gervigreindartól reglulega fyrir innbyggðum skekkjum. ⌄
Skekkjuprófun á að vera hluti af áhættustýringu. Komi óvænt skekkja í ljós eftir að tól er tekið í notkun skal bregðast við án tafar: meta áhrifin og gera áætlun um úrbætur.
4 Ábyrgð Manneskja ber alltaf ábyrgð á ákvörðunum – aldrei tólið. ⌄
Þegar ákvarðanir sem varða fólk eru teknar með aðstoð gervigreindar þarf skýrt ferli þar sem manneskja fer yfir og getur útskýrt ákvörðunina. Þar sem við á skal alltaf vera „manneskja í lykkjunni" (e. human in the loop) sem tryggir mannlega yfirsýn.
5 Trúnaður og persónuvernd Gervigreindartól sem vinna með persónuupplýsingar verða að uppfylla persónuverndarlög. ⌄
Þetta á við um lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga nr. 90/2018 (GDPR) og, eftir því sem við á, lög um sjúkraskrár nr. 55/2009. Viðeigandi ráðstafanir þurfa að vernda trúnað milli sjúkraþjálfara og sjúklinga – settu aldrei persónugreinanlegar sjúklingaupplýsingar inn í opin gervigreindartól.
6 Hugverkaréttur Virtu hugverk – þín eigin, sjúklinga og annarra. ⌄
Forðastu að setja viðkvæm gögn eða viðskiptaupplýsingar inn í stór mállíkön eða veita fyrirtækjum aðgang að gögnum til að þjálfa líkön sín án skýrs tilgangs og eftirlits. Varastu ritstuld og hafðu í huga að efni sem gervigreind býr til getur byggt á höfundarréttarvörðu efni annarra.
7 Áhættustýring Áhættumat fer fram áður en tól er tekið í notkun – og reglulega eftir það. ⌄
Draga þarf úr áhættuþáttum eða ná stjórn á þeim ef ekki er hægt að útrýma þeim. Tól sem falla undir skilgreiningu lækningatækis þurfa að uppfylla lög um lækningatæki nr. 132/2020.
8 Sjálfbærni Hafðu umhverfisáhrif í huga við val og notkun gervigreindar. ⌄
Gervigreind krefst mikillar orku, vatns og vélbúnaðar úr takmörkuðum auðlindum. Notkun ætti að taka mið af umhverfisstefnu vinnustaðarins og hófsemi í stafrænni tækni almennt.
B

Gervigreind í þjónustu við sjúklinga

Eiga við þegar gervigreind er notuð í þjónustu við sjúklinga eða snertir gögn þeirra.

9 Öryggi Notaðu aðeins tól sem hafa verið prófuð og metin samkvæmt viðeigandi stöðlum. ⌄
Sjúkraþjálfarar og sjúklingar ættu að taka þátt í að meta öryggi tólanna. Sjúklingum á alltaf að vera ljóst hvernig þeir ná sambandi við löggiltan sjúkraþjálfara ef þörf krefur – á netinu geta aðilar án tilskilinnar menntunar boðið „sjúkraþjálfun" í gegnum gervigreindartól og það er raunveruleg öryggisáhætta.
10 Val sjúklinga Sjúklingar eiga alltaf rétt á að hitta manneskju kjósi þeir það. ⌄
Gervigreind má aldrei vera eini valkosturinn í heilbrigðisþjónustu. Þar sem því verður við komið ættu sjúklingar og fulltrúar þeirra einnig að koma að hönnun, þróun og mati á gervigreindartólum sem notuð eru í þjónustunni.
11 Upplýst samþykki Aflaðu upplýsts samþykkis áður en gervigreind er notuð í þjónustu við sjúkling. ⌄
Samþykkið þarf að vera raunverulegt – ekki falið í smáa letrinu. Sjúklingur á að skilja hvað tólið gerir, hvernig gögn hans eru notuð og hvaða áhrif það hefur á meðferðina, sbr. lög um réttindi sjúklinga nr. 74/1997.
C

Fagleg ábyrgð sjúkraþjálfarans

 

12 Klínísk ábyrgð Sjúkraþjálfarinn ber ábyrgð á klínískum ákvörðunum – líka þegar gervigreind kemur að þeim. ⌄
Það kallar á góðan skilning á tækninni og áhættunni sem henni fylgir. Sé tækni notuð í þjónustu án mannlegrar yfirsýnar verður að upplýsa sjúklinga skýrt um það og hver beri þá ábyrgð á samskiptunum.
13 Starfssvið og hæfni Notaðu aðeins gervigreind innan þíns eigin starfssviðs og hæfni. ⌄
Gervigreind má ekki teygja starfið inn á svið þar sem þekkingu, þjálfun eða leyfi skortir til að túlka niðurstöður. Vinnuveitendur þurfa að tryggja viðeigandi þjálfun svo starfsfólk skilji á hvaða forsendum tillögur tólanna byggja – og hverjar takmarkanir þeirra eru.
D

Gervigreind á vinnustað

Beinast að vinnuveitendum og stofnunum sem hafa sjúkraþjálfara í starfi.

14 Samráð og samstarf Hafðu samráð við starfsfólk og stéttarfélag frá upphafi – áður en innleiðing hefst. ⌄
Ferli sem tengjast innleiðingu og notkun gervigreindar ættu að vera skilgreind í kjarasamningi eða stofnanasamningi þar sem hann er til staðar; annars í sérstöku samkomulagi milli vinnuveitanda og starfsfólks.
15 Lagalegar skyldur og áhættumat Innleiðing gervigreindar er breyting á vinnuumhverfi og lýtur sömu lagalegu skyldum og aðrar slíkar breytingar. ⌄
Að lágmarki þarf að huga að: áhættumati samkvæmt vinnuverndarlöggjöf, persónuverndarlögum, jafnréttislögum og mati á áhrifum á jafnrétti, viðeigandi þjálfun starfsfólks, ferli fyrir skráningu og tilkynningu atvika, ábyrgðartryggingum og því að tilraunaverkefni og mat fari fram áður en full innleiðing á sér stað.
16 Góðar starfsvenjur Gagnsæi, samráð og áhrifamat eru forsendur innleiðingar – og samtalið heldur áfram eftir hana. ⌄
Eftir innleiðingu þarf að tryggja stöðuga endurgjöf frá starfsfólki og sjúklingum og bregðast við því sem kemur í ljós. Þetta á líka við um notkun gervigreindar í ráðningum, frammistöðumati og starfsmannamálum, þar sem sérstaklega þarf að gæta að jafnræði, gagnsæi og mannlegri yfirsýn.
E

Gervigreind í námi og kennslu

 

17 Notkun í námi Gervigreind á að styðja við nám – ekki koma í stað kennslu eða eigin ígrundunar. ⌄
Tæknin nýtist best þar sem hún eykur gæði náms, styður fjölbreyttan nemendahóp (t.d. skynsegin nemendur) og eykur virkni. Nemendur og kennarar bera áfram ábyrgð á heiðarleika í námi og eiga að nota gervigreind á gagnsæjan hátt.
18 Innleiðing í námskrá Gervigreindarlæsi á heima í námi sjúkraþjálfara, bæði í grunn- og framhaldsnámi. ⌄
Þar á meðal: yfirlit yfir hlutverk gervigreindar í sjúkraþjálfun, skilningur á helstu hugtökum og þróun reiknirita, notendamiðuð þjónusta í samhengi gervigreindar, gagnrýnið mat á rannsóknum og siðfræði og fagleg ábyrgð. Sé stefna háskóla um gervigreind til staðar skal samþætta hana náminu.

Hvernig er gervigreind notuð í sjúkraþjálfun?

Listinn er ekki tæmandi en gefur yfirsýn yfir helstu flokka – og áhættuna sem meginreglunum er ætlað að mæta.

Spunagreind

Tækifæri: Æfingaáætlanir, fræðsluefni, skjölun, gæðastarf og rannsóknir.

Áhætta: Of almenn svör og „ofskynjanir" – rangar upplýsingar eða skáldaðar heimildir. Gagnrýnin hugsun er ófrávíkjanleg.

Vélrænt nám og forspárlíkön

Tækifæri: Spá um bataferli, endurmeiðslahættu og árangur meðferðar.

Áhætta: Líkön eru aldrei betri en gögnin – skekkt gagnasöfn leiða til rangra spáa og geta fest mismunun í sessi.

Tölvusjón

Tækifæri: Rauntímaendurgjöf á hreyfingar og líkamsstöðu, stuðningur við myndgreiningu.

Áhætta: Ræður illa við fjölbreytileika í líkamsgerð og hreyfimynstri – prófa þarf með fjölbreyttan notendahóp í huga.

Máltækni

Tækifæri: Sjálfvirk skjölun, raddstýrðar leiðbeiningar og greining óformlegra gagna.

Áhætta: Misskilningur á framburði og málnotkun – íslenskan er sérstök áskorun. Mannleg yfirferð þarf að vera til staðar.

Vélmennatækni og sjálfvirkni

Tækifæri: Stoðgrindur og aðstoðarbúnaður bjóða stöðuga, stýrða þjálfun í endurhæfingu.

Áhætta: Of mikið traust dregur úr mannlegri yfirsýn; kerfin aðlagast illa óvæntum breytingum. Kostnaður kallar á vandað mat.

Stafrænir aðstoðarmenn og spjallmenni

Tækifæri: Leiðbeiningar við heimaæfingar, svör við spurningum, aukin meðferðarheldni.

Áhætta: Ofuráhersla á sjálfvirkni getur tafið greiningu einkenna sem kalla á mannlega íhlutun.

Endurskoðun: Gervigreind þróast hratt. Meginreglurnar verða endurskoðaðar á sex mánaða fresti fyrst um sinn og uppfærðar eftir þörfum. Síðast yfirfarið: [dagsetning].